Eftirherman. Það er annar maður lifandi kominn á sviðið. List eftirhermunnar er nákvæmnislist. Eftirherman er smásmuguleg. Með smásmugulegri nákvæmni verður eftirherman að hætta að vera hún sjálf og verða einhver annar – tapa sér í lifandi fyrirmynd sinni – og áhorfendur eiga að lokum að kinka kolli og segja í viðurkenningartón: Já, hann náð’onum gjörsamlega.
Karl Einarsson.
Texti: Gísli Kristjánsson. Myndir: Ýmsir.
Þetta er alvörumál og SKÝ ætla að kafa ofan í þessa sérkennilegu list: Að apa eftir öðru fólki. Og til þess að komast að kjarna málsins verður leitað til manna sem bæði hafa leikið þessa list sjálfir og séð aðra gerða það. Þetta eru Ómar Ragnarsson, Jörundur Guðmundsson og Jóhannes Kristjánsson.
,,Eftirhermur eru alþýðulist,“ segir Ómar og að hans mati ekki það sama og leiklist. Uppruninn er annar, aðferðin önnur og árangurinn annar. Ómar bendir á að það hafi alltaf tíðkast að herma eftir sérkennum nágrannans. Menn hafa alltaf skemmt sér við þetta í sveitum og gera enn. Það er haft eftir mönnum í vinnunni og í fermingarveislunum og á kaffistofunum. Alltaf og hvar sem er verða menn vitni að list eftirhermunnar. Og þetta er misjafnlega græskulaust gaman.
Jóhannes Kristjánsson, eini núlifandi atvinnumaðurinn í eftirhermum á Íslandi, staðfestir þetta með alþýðulistina. Hann segir: ,,Það gerist ótrúlega oft þegar ég kem á vinnustað til að undirbúa skemmtun að mér er sagt frá sérkennilegu fólki í fyrirtækinu. Það er haft eftir því, smáatriði í framkomu þess ýkt upp og ég spurður hvort ég geti ekki gert eitthvað svona á skemmtuninni.“
Alþýðulistamenn
Lítum nánar á þetta alþýðlega í listinni. Karl Einarsson var síðustu tíu æviár sín atvinnumaður í eftirhermum og náði miklum vinsældum á árunum 1965 til 1975. Karl var ekki leikari. Hann var bryti á Vestmannaeyjaferjunni Herjólfi þegar hann sló í gegn á Þjóðhátíð í Eyjum árið 1965.
Ómar man þetta og hann segir að Karl hafi verið fædd eftirherma, snillingur í að ná rödd og persónulegum einkennum manna í minnstu smáatriðum. En hann var ekki leikari og ekki upphaflega skemmtikraftur. Hann hafði þennan alþýðlega bakgrunn og skemmti fyrst vinnufélögum, fjölskyldu og kunningjum með eftirhermum. Það spurðist út hve fyndinn hann væri og á endanum fór Karl á svið og sló í gegn.
Sama er hægt að segja um Jóhannes Kristjánsson. Hann hlaut skólun sína í að hafa eftir sveitungum sínum vestur á Ingjaldssandi og svo í að hafa eftir einum kennara sinna í Háskólanum – Ólafi Ragnari Grímssyni. Hann náð’onum gjörsamlega! Ólafur Ragnar kemur enn á sviðið, meira en þremur áratugum síðar, í líkama Jóhannesar frá Brekku.
Fæddar eftirhermur
Ómar segir að Karl Einarsson og Jóhannes Kristjánsson séu fremstu fulltrúar þessarar sönnu alþýðulistar að herma eftir öðru fólki. Þeir hafa báðir náð að fullkomna þess list og gerðu hana að atvinnu sinni.
Jörundur Guðmundsson rakari er einnig í þessum hópi þótt hann hafi komið meira fram sem alhliða skemmtikraftur. Klassískar eftirhermur voru hluti af dagskrá hans og hann lagði sig eftir að ná vissum mönnum gjörsamlega.
Og Jörundur var fyrst rakari, svo spurðist út að hann væri sniðugur í að grínast og herma eftir og að síðustu varð hann atvinnumaður í greininni í um 20 ár. Núna er Jörundur búsettur á Kanaríeyjum og vinnur við fararstjórn.
Þetta þýðir ekki að aðrar eftirhermur hafi ekki náð miklum árangri. Þar er frægastur Karl Guðmundsson leikari. Hann lagði stund á eftirhermur á árunum 1950 til 1960 við miklar vinsældir. En Karl var lærður leikari og bætti eftirhermunum við þá vinnu.
Aðrir leikarar og skemmtikraftar fengust einnig við eftirhermur í hjáverkum. Þar muna menn helst eftir Bjarna Björnssyni og Alfreð Andréssyni. En þeir voru fyrst og fremst leikarar, skemmtikraftar og söngvarar sem brugðu eftirhermun fyrir sig.
Jörundur Guðmundsson.
Oft á vorin haldin eru héraðsmót
Ómar segir að Karl Guðmundsson hafi átt mikinn þátt í að breiða út vinsældir eftirhermunnar. Þetta er skemmtiform sem átti sína gullöld á árunum eftir stríð og þó mest eftir 1950. Þarna kom til sögunnar sérstakt pólitískt fyrirbæri: Héraðsmót stjórnmálaflokkanna. Þar voru Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur ötulastir við að blanda saman skemmtun og pólitískri alvöru.
,,Ég náði í skottið á héraðsmótunum,“ segir Jóhannes Kristjánsson. ,,Kennari minn, Ólafur Ragnar Grímsson, talaði í tímum um skemmtihlutverkið sem eitt af hlutverkum stjórnmálaflokka. Það var rétt athugað.“
Stjórnmálamenn hafa alltaf verið helsta viðfangsefni íslenskra eftirherma. Stjórnmálaflokkarnir hafa sjálfir stuðlað að þessu.
Á héraðsmótum flokkanna var það sígilt atriði að eftirherma birtist á sviðinu og hafði eftir formanni flokksins eða öðrum leiðtogum. Allir hlógu – líka formaðurinn – og líka þeir utanflokksmenn sem höfðu laumast á héraðsmótið og falið Rússajeppann sinn eða Ferguson-dráttarvélina undir móabarði við félagsheimilið. Fólk kom til að sjá eftirhermurnar en ekki sjálfa leiðtogana – og svo var dansað á eftir.
Sló í gegn sem Bjarni Ben
Það var á héraðsmótunum sem Karl Guðmundsson sló í gegn sem eftirherma. Eitt vinsælasta atriði hans var að hafa eftir Bjarna Benediktssyni á héraðsmótum Sjálfstæðismanna. Karl bauð líka upp á fleiri persónur, menn eins Jón alþingismann á Akri, Stefán Jónsson fréttamann og Nóbelsskáldið Halldór Laxness.
Björn Bjarnason dómsmálaráðherra hefur sagt frá því þegar hann fór með Bjarna föður sínum á héraðsmót og Karl Guðmundsson fór á svið og hafði eftir Bjarna. Þetta var ómissandi atriði og síðar áttuðu fleiri stjórnmálamenn sig á þýðingu þess að láta gera grín að sér.
Ómar fékkst eins og margir aðrir við eftirhermur á héraðsmótum flokkanna auk þess að syngja og grínast. Hann segist hafa farið 14 sinnum hringinn um landið á héraðsmótum flokkanna.
Jóhannes Kristjánsson.
Ráðinn til að gera grín að leiðtogunum
Jörundur Guðmundsson þekkir þetta skemmtihlutverk flokkanna vel. Hann hafði það að atvinnu í sjö sumur að herma eftir stjórnmálaleiðtogum á fundum þeirra sjálfra. Jörundur segist fyrst hafa farið með Framsóknarmönnum á héraðsmót árið 1972. Árið eftir var hann ráðinn af Sjálfstæðisflokknum til að fara með eftirhermur á héraðsmótum og sinnti því starfi til loka mótanna árið 1979. Síðustu árin sá hann um sjálft mótshaldið.
Þegar Jörundur byrjaði á eftirhermum á héraðsmótum var hann orðinn sérfræðingur í að hafa eftir Geir Hallgrímssyni forsætisráðherra.
,,Geir var fyrsti maðurinn sem ég reyndi að ná gjörsamlega, röddinni, fasinu og útlitinu,“ segir Jörundur.
Fyrstu ferðina með sjálfstæðismönnum fór Jörundur vestur í Dali sumarið 1973. Gunnar Thoroddsen var með í för ásamt Geir og fleiri leiðtogum flokksins.
,,Þetta var vestur í Saurbæ og Gunnar tók mig á eintal úti og kvartaði undan því að ég hermdi eftir öllum öðrum en honum,” segir Jörundur sem féllst á að bæta þar úr og fór að herma eftir Gunnari líka á héraðsmótunum.
Lúðvík pantaði eftirhermu
Jörundur segir einnig að hann hafi farið eina ferð um Austfirði með Lúðvík Jósepssyni sumarið 1979 að beiðni Lúðvíks sjálfs til að hafa eftir honum á stjórnmálafundum. Aðra slíka ferð fór hann með Ragnari Arnalds um Norðurland vestra.
Jörundur lýsir ferðinni með Lúðvík svo: ,,Fyrst fór Lúðvík á svið og hélt pólitíska ræðu með öllum þeim tilþrifum sem hann átti og svo tók ég við og hermdi eftir honum. Hann sat sjálfur á fremsta bekk og hló manna mest,“ segir Jörundur sem var búinn að æfa sig sérstaklega í að taka af sér gleraugun eins og Lúðvík.
Halldór E. Sigurðsson var einnig stjórnmálamaður sem bað Jörund að hafa eftir sér.
Gullöldin liðin
En þetta er liðin tíð. Smekkur fólks hefur breyst og sjónvarpið gerði héraðsmótin óþörf. Stjórnmálamenn náðu hraðar og auðveldar til kjósenda gegnum sjónvarpið en á héraðsmótum. Umræðan gekk hraðar og stjórnmálaleiðtogarnir komu heim í stofu til fólks í gegnum sjónvarpið.
En almenningur varð að fá sína skemmtun. Sumargleðin tók að nokkru við hlutverki héraðsmótanna á landsbyggðinni og þar voru eftirhermur hafðar í bland. Skemmtistaðirnir tóku einnig um 1980 að bjóða uppá stórar skemmtidagskrár og kabaretta. Þar komu eftirhermur stundum við sögu en ekki sem aðalskemmtiatriði.
Gullöld eftirhermunnar lauk með héraðsmótunum um 1980. Bæði fyrr og síðar hafa eftirhermur þó verið hluti af allskyns skemmtidagskrám, útvarpsþáttum, sjónvarpsþáttum og á samkomum. Jón B. Gunnlaugsson var til dæmis fræg eftirherma í útvarpi og hann sinnti héraðsmótunum og skemmtunum einnig. Og í sjónvarpi koma eftirhermur fyrir en sjaldan í þessu hreina, alþýðlega formi heldur sem sprell og grín.
Jörundur segir að það sé einfaldlega orðið erfitt að hafa eftir stjórnmálamönnum. Ef frá er talinn Guðni Ágústsson skorti marga stjórnmálamenn nauðsynleg sérkenni fyrir eftirhermur.
Karl Guðmundsson.
Nóbelsskáldið vinsælt
Því fer fjarri að stjórnmálamenn hafi alltaf verið einu viðfangsefni eftirhermunnar. Allt frægt fólk kemur til greina og allar klassískar eftirhermur hafa komið sér upp stóru safni af röddum, persónum og gervum.
Vinsælustu persónur hafa verið menn eins og Halldór Laxness. Allar eftirhermur, sem vert er að nefna, hafa spreytt sig á Nóbelsskáldinu. Útvarpsmenn eins og Stefán Jónsson fréttamaður og Sigurður Sigurðsson íþróttafréttamaður hafa einnig notið mikilla vinsælda, að ógleymdum Guðmundi Jónssyni óperusöngvara. Þetta voru sviðspersónur sem Karl Guðmundsson og Karl Einarsson sérhæfðu sig í og mótuðu.
Ómar segist ekki hafa náð Sigurði Sigurðsyni fyrr en hann sá hvernig Karl Einarsson hafði eftir Sigurði. Hermann Gunnarsson er einnig góður sem ,,Siggi Sig“ en það var Karl Einarsson sem bjó persónuna til eftir fyrirmyndinni við íþróttalýsingar í útvarpinu.
Karl Einarsson lagði sig líka eftir að ná frægum prestum og náði bæði Jóni Auðuns og Árelíusi Níelssyni gjörsamlega.
Jóhannes einn eftir
Núna er það bara Jóhannes Kristjánsson sem hefur listina að hafa eftir öðrum að atvinnu. Framsóknarmenn hafa alltaf verið og eru enn sérgrein hans: Steingrímur Hermannsson, Guðni Ágústsson, Alfreð Þorsteinsson.
Margir leikarar bregða eftirhermum fyrir sig, oftast í mjög ýktu formi. Spaugstofumenn eru ekki eftirhermur þótt þeir kunni ýmislegt fyrir sér í þeirri list. Laddi getur líka tekið á sig óteljandi gervi en hann býr sjálfur til persónur sínar, stundum með óþekkt alþýðufólk sem fyrirmyndir. Magnús bóndi á sér tiltekna fyrirmynd – segir Ómar – en Laddi hermir ekki eftir frægu fólki með hefðbundnum hætti.
Leikararnir Jóhann Sigurðarson, Hjálmar Hjálmarsson og Guðmundur Ólafsson kunna þessa list einnig þótt þeir hafi ekki lagt hana sérstaklega fyrir sig.
Nákvæmnin skiptir öllu
Það vefst raunar fyrir mönnum að skilgreina þetta afbrigði gamanseminnar. Það er háalvarlegt mál. Jóhannes Kristjánsson segist aldrei hafa skilið þennan mun sem er gerður á skemmtikrafti og eftirhermu.
,,Þetta er ef til vil eins og í læknavísindunum,“ segir Jóhannes. ,,Fyrst verða menn læknar og svo sérfræðingar í einni afmarkaðri grein. Eftirhermur eru þannig sérgrein en þeir sem fara með eftirhermur eru skemmtikraftar.“
Ómar aðhyllist nákvæmari skilgreiningu og Jörundur er á sama máli. Fyrsta krafa sem gera verður til eftirhermu er nákvæmni.
,,Eftirherman verður að ná öllum smáatriðum í fasi, framkomu og rödd persónunnar,“ segir Ómar. ,,Jóhannes Kristjánson hefur náð því hvernig Alfreð Þorsteinsson beitir tveimur fingrum hægri handar þegar hann lagar töluna á jakkanum. Þetta er lykilatriði til að ná Alfreð - ná’onum gjörsamlega.“
Laust nef eða fast
Ómar segir einnig að eftirherman verði helst að sjá viðfangsefni sitt til að ná röddinni. Hreyfing varanna og munnsins eru lykilatriði. Einnig hreyfing augna og vöðva í andliti.
,,Það þarf náttúrutalent til að ná öllum smáatriðunum,“ segir Ómar. ,,Karl Einarsson var svona náttúrutalent og Jóhannes Kristjánsson er það einnig.“
Umdeilt er hvort eftirherman megi nota gervi og lausa líkamshluta. Karl Einarsson gerði það ekki. Jörundur gerði það og Jóhannes í einhverjum mæli. Jörundur lét búa til fyrir sig yfirskegg Halldórs Laxness. Það á hann enn í kassa. Hann lét einnig búa til nef Geirs Hallgrímssonar.
,,Ef markmiðið er að láta fólk fara mannavillt þá verður að nota gervi,“ segir Jörundur. Honum tókst að láta fólk á götu halda að hann væri Geir Hallgrímsson.
Ómar Ragnarsson.
Án hjálpartækja
Aðrir leggja áherslu á að áhorfendum verði að finnast sem viðkomandi persóna sé lifandi komin á sviðið. Að eftirherman hafi hreinlega skipt um sál þannig að fólki finnist til dæmis að Guðni Ágústsson sé á sviðinu þegar Jóhannes Kristjánsson stendur þar í raun og veru.
Jóhannes segir að eftirherman eigi helst að standa ein á sviðinu án hjálpartækja. Tilfinningin fyrir að annar maður sé lifandi komin á sviðið skiptir öllu. Erlendis er algengt að eftirhermur noti gervi en gervið breytir engu um að rödd og fas persónunnar verður að vera eins og hjá fyrirmyndinni. Annars heppnast skopstælingin ekki og því nákvæmari sem stælingin er því fyndnari verður hún.
Eftirherman er önnur persóna
Eftirhermur eiga undir högg að sækja. Jóhannes er nú eina atvinnueftirherman, sem fyrr segir. Fleiri leggja hins vegar fyrir sig uppistand. Jörundur var bæði uppistandari og eftirherma. Hann flutti oft gamanmál, sem hann samdi sjálfur, eða voru samin af manni sem notaði dulnefnið Spói. Spói var Svavar Gests. Svavar gaf einnig út tvær hljómplötur með eftirhermum hjá SG-hljómplötum. Fyrst með Karli Einarssyni árið 1972 í tilefni af heimsmeistaraeinvíginu í skák, síðan aðra með Jörundi árið 1977.
En hver er munurinn á eftirhermum og uppistandi? Ómar segir að munurinn felist í því að uppistandarinn er hann sjálfur. Uppistandarinn fer með gamanmál; spinnur í samspili við áhorfendur og bregður ef til vill fyrir sig ýktri eftirhermu en er alltaf fyrst og fremst hann sjálfur.
,,Eftirherman er bundin af því að vera önnur persóna,“ segir Ómar. ,,Fólki verður að finnast sem annar maður sé lifandi kominn á sviðið.“
20 þúsund manns á Arnarhóli
Eiga eftirhermur eftir að ryðja uppistöndurum og öðrum spaugurum af sviðinu og verða aftur uppáhald almennings? Ómar hefur ekki trú á því.
,,Ég skemmti með því að herma eftir á Arnarhóli 17. júní árið 1964. Þar voru 20 þúsund áhorfendur. Það gerist aldrei aftur að 20 þúsund manns komi til að sjá eftirhermur á útiskemmtun,“ segir Ómar.
En list eftirhermunnar lifir enn í smærra formi. Jóhannes Kristjánsson sinnir fyrst og fremst árshátíðum, þorrablótum og skemmtunum í fyrirtækjum. Eftirhermurnar troða upp hjá miklu minni hópum en áður. Þeir eru þar á sama sviði og uppistandararnir. Og héraðsmótin úti um land eru löngu horfin. Sjálfstæðisflokkurinn hætti með mót hjá sér árið 1979 og Framsóknarflokkurinn skömmu síðar.
En hafa menn enn eftir nágrönnum sínum, vinnufélögum, ættingjum og óvinum? Örugglega. Þessi alþýðulist er ódauðleg.
Tekið af heimur.is
knús eva.